Dit artikel bevat ongeveer 1287 woorden en heeft een geschatte leestijd van 7 minuten.
Alweer een artikel in de reeks bijdragen van (oud-)studenten van Ayurdaay en auteurs die (in)direct met Ayurdaay verbonden zijn. Dit stuk is geschreven door Mirjam Wagenaar.
Wat je in dit artikel leert
- Wat prāṇāyāma precies is en wat het woord betekent;
- Hoe Yoga en Ayurveda prāṇa en Vāta beschrijven;
- Waarom de adem zo’n bijzondere plaats inneemt binnen beide tradities;
- Hoe prāṇāyāma past binnen Aṣṭāṅga Yoga;
- Welke effecten verschillende ademhalingstechnieken kunnen hebben;
- Wat modern wetenschappelijk onderzoek hierover laat zien;
- Waarom prāṇāyāma traditioneel stap voor stap wordt geleerd.
Het fundament: beweging als principe van leven
Ademen gebeurt gewoon.
De meeste mensen staan daar nauwelijks bij stil. Toch neemt de adem binnen de klassieke yoga- en ayurvedische leer een bijzondere plaats in. Om te begrijpen waarom, beginnen we bij het fundament.
Ayurveda en yoga zijn prachtige, verfijnde wetenschappen. Beide vinden hun oorsprong in de Vedische traditie. Waar Ayurveda zich vooral richt op het behouden en herstellen van gezondheid, biedt yoga een praktisch pad om lichaam, adem, geest en bewustzijn stap voor stap te ontwikkelen. Daardoor vullen beide systemen elkaar erg mooi aan.
Volgens deze wetenschappen is alles in het universum opgebouwd uit vijf elementen: aarde, water, vuur, lucht en ether (ruimte). De aarde waarop we lopen, het water dat we drinken, de warmte van de zon, de lucht die we inademen en de ruimte waarin alles bestaat. Ook wij zijn uit precies dezelfde elementen opgebouwd. De oneindige variatie waarin deze elementen samenkomen, vormt de enorme diversiteit van het leven.
Uit deze vijf elementen ontstaan de drie dosha’s.
- Vāta bestaat uit lucht en ether en is het principe van beweging.
- Pitta bestaat uit vuur en water en staat voor transformatie.
- Kapha bestaat uit aarde en water en geeft vorm, structuur en stabiliteit.
De dosha’s beschrijven meer dan alleen verschillende constituties. Ze zijn overal terug te vinden: in de seizoenen, de verschillende momenten van de dag, de levensfasen en in de processen die zich voortdurend in ons lichaam afspelen.
Alles wat beweegt, valt onder Vāta:
- Een hartslag.
- Een zenuwimpuls.
- Een gedachte.
- Spreken.
- Knipperen.
- Creativiteit.
- Enthousiasme.
- En ook de adem.
- Iedereen herkent dit:
- Je bent bang. Adem verandert.
- Je bent verliefd. Adem verandert.
- Je huilt. Adem verandert.
- Je schrikt. Adem verandert.
De adem beweegt voortdurend mee met wat er in ons gebeurt.
Binnen de klassieke teksten wordt de levenskracht die al deze beweging mogelijk maakt prāṇa genoemd. Vāta beschrijft het principe van beweging; prāṇa is de levenskracht die zich als die beweging uitdrukt.
- Waar leven is, is prāṇa.
- Als je hart klopt, is daar prāṇa.
- Als een wond geneest, is daar prāṇa.
- Als een zaadje openbreekt en begint te groeien, is daar prāṇa.
- Als je lacht.
- Denkt.
- Voelt.
- Ademt.
Ook daar is prāṇa.
Ademhaling is het enige proces in ons lichaam dat zowel vanzelf gebeurt als bewust kan worden beïnvloed. We kunnen haar vertragen, verdiepen, verlengen of juist versnellen.
Stel je dit eens voor:
Iedere inademing komt uit de ruimte om je heen. Iedere uitademing keert daar weer naar terug. Dat geldt niet alleen voor jou, maar voor ieder mens, ieder dier en ieder levend wezen. De lucht die jij nu inademt, maakte een moment geleden nog deel uit van de wereld om je heen en wordt straks weer onderdeel van diezelfde wereld.
We ademen niet los van de wereld. We ademen voortdurend mét haar. We zijn opgebouwd uit dezelfde elementen, bewegen volgens dezelfde principes en zijn voortdurend in uitwisseling met alles om ons heen.
Vanuit die visie krijgt het werken met de adem een bijzondere plaats. Deze beoefening wordt prāṇāyāma genoemd.
चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ।
cale vāte calaṁ cittaṁ niścale niścalaṁ bhavet
“Wanneer de adem beweegt, beweegt ook de geest. Wanneer de adem tot rust komt, komt ook de geest tot rust.”
— Haṭha Yoga Pradīpikā 2.2
Wat is prāṇāyāma?
Prāṇāyāma is de klassieke beoefening binnen yoga, waarbij de adem bewust wordt gebruikt om met prāṇa te werken.
Het woord bestaat uit twee Sanskrietwoorden: Prāṇa, de levenskracht die alle beweging mogelijk maakt, en āyāma, wat uitbreiding, verfijning of regulatie betekent. Prāṇāyāma gaat daarom niet alleen over de adem zelf, maar over het bewust leren werken met de levenskracht die zich via de adem uitdrukt.
Prāṇāyāma is de vierde stap binnen Aṣṭāṅga Yoga en komt na āsana, de fysieke houdingen die wij in het Westen vaak simpelweg ‘Yoga’ noemen. Āsana betekent letterlijk “zithouding”. Oorspronkelijk dienden de houdingen vooral om het lichaam voor te bereiden op langdurig en comfortabel zitten tijdens prāṇāyāma en meditatie.
Sommige technieken kalmeren het systeem. Andere activeren juist. Sommige reinigen, andere brengen balans of bouwen vitaliteit op. Welke techniek passend is, hangt af van de constitutie, de huidige toestand, het seizoen en het doel van de beoefening. Daarom wordt prāṇāyāma binnen de traditie stap voor stap opgebouwd en geleerd onder begeleiding van een ervaren docent.
Omdat prāṇa zich uitdrukt als Vāta, vormt prāṇāyāma ook een waardevolle aanvulling op een Ayurvedische behandeling. Voeding, kruiden, massage en leefstijl ondersteunen de voorwaarden waarin het lichaam kan herstellen. Prāṇāyāma voegt daar iets wezenlijks aan toe: bewust leren werken met de adem als meest direct toegankelijke uitdrukking van prāṇa.
De afgelopen decennia is ook de moderne wetenschap zich steeds meer gaan verdiepen in de effecten van verschillende ademhalingstechnieken.
Onderzoek laat zien dat verschillende ademhalingspatronen direct invloed hebben op het autonome zenuwstelsel. Langzame, rustige ademhaling wordt onder andere in verband gebracht met meer parasympathische activiteit: de toestand waarin herstel, vertering en rust centraal staan. Andere ademtechnieken vergroten juist alertheid en activatie.
Recente MRI-studies laten zien dat de adem een belangrijke rol speelt in de beweging van het hersen- en ruggenmergvocht (cerebrospinale vloeistof). Lange tijd werd gedacht dat vooral de hartslag deze vloeistof in beweging bracht. Inmiddels blijkt dat de drukveranderingen die tijdens het ademen ontstaan hierin een veel grotere rol spelen dan eerder werd aangenomen. Dit vocht vormt de directe omgeving van onze hersenen en ons ruggenmerg en speelt onder andere een rol bij voeding, communicatie en regulatie van het zenuwstelsel.
Het is mooi om te zien hoe de eeuwenoude wetenschappen en moderne wetenschappen beide vanuit een andere invalshoek naar dezelfde werkelijkheid lijken te kijken.
Waarom werken met prāṇāyāma?
De klassieke teksten beschrijven gezondheid als onlosmakelijk verbonden met beweging. Waar beweging vrij kan plaatsvinden, kunnen de processen die het leven dragen hun werk doen. Waar beweging stagneert, ontstaan uiteindelijk verstoringen.
Met de verschillende ademhalingstechnieken van prāṇāyāma leren we bewust met prāṇa te werken. Daarmee ondersteunen we de vrije beweging van prāṇa, waarvan al deze processen afhankelijk zijn: de ademhaling, de circulatie, de spijsvertering, herstel, denken en voelen.
Bij regelmatige beoefening zul je merken: de adem wordt rustiger. Het zenuwstelsel reageert minder heftig op stress. Concentratie en helderheid nemen toe. Er ontstaat meer stabiliteit, meer vitaliteit en een groter gevoel van aanwezigheid. In de klassieke teksten worden daarnaast ook subtielere effecten beschreven, zoals het verfijnen van de waarneming en het voorbereiden van de geest op meditatie.
Er is weinig zo alledaags en tegelijk zo bijzonder als onze adem. Zo subtiel en tegelijk zo krachtig. Ze is er altijd, vanaf onze eerste tot onze laatste levensdag. Iedere ademhaling herinnert ons eraan dat leven beweging is. Prāṇāyāma is de kunst om met die beweging bewust te leren werken.
Externe bronnen:
Yoga Sūtra van Patañjali (2.49 – 2.53)
- Sacred Texts: Yoga Sutras of Patanjali (Engelse vertaling) — volledige tekst, inclusief de relevante sutra’s.
Haṭha Yoga Pradīpikā, hoofdstuk 2
- Sacred Texts: Hatha Yoga Pradipika Chapter II (Engelse vertaling) — volledig hoofdstuk over pranayama.
- Sacred Texts: Volledige index Hatha Yoga Pradipika.
- Archive.org: Sanskrit met Engelse vertaling.
Gheraṇḍa Saṁhitā, hoofdstuk 5
- Gheranda Samhita English PDF (Srisa Chandra Vasu vertaling) — volledige tekst, hoofdstuk 5 behandelt pranayama.
- Archive.org: Gheranda Samhita (Engelse vertaling).
Dreha-Kulaczewski S. et al. (2015). Inspiration is the major regulator of human CSF flow.
Jerath R. et al. Physiology of long pranayamic breathing.
Mirjam Wagenaar verblijft momenteel in Kerala (India), waar zij haar kennis van authentieke Ayurveda verder verdiept en praktijkervaring opdoet. Zij schrijft regelmatig bijdragen voor Ayurdaay Nilayam – House of Ayurveda.
Vanuit Ayurdaay verwijzen we regelmatig mensen door naar Mirjam voor een persoonlijk consult. Dit geldt onder andere voor vragen over mannelijke vitaliteit en libido, maar ook voor conceptie, zwangerschapsbegeleiding en andere reproductieve gezondheidsklachten.
Wil je een consult bij Mirjam? Neem dan gerust rechtstreeks contact met haar op via Instagram
