Dit artikel heeft 1838 woorden en heeft een geschatte leestijd van 10 minuten.

Dit is een artikel in de reeks bijdragen van (oud-)studenten van Ayurdaay en auteurs die (in)direct met Ayurdaay verbonden zijn. Dit stuk is geschreven door Cyrine Mechken.

In Ayurveda wordt menstruatie niet gezien als iets wat geoptimaliseerd of gecontroleerd moet worden, maar als een natuurlijke fase van loslaten. In deze periode keert het lichaam meer naar binnen, daalt de energie en vindt er een subtiel proces van reiniging plaats. Vooral apana vata, de neerwaarts gerichte energie die verantwoordelijk is voor eliminatie, is in deze fase actief. Wanneer deze energie vrij kan stromen, verloopt de menstruatie vaak rustiger en in meer balans. Wanneer het lichaam echter uit balans is door stress, overprikkeling of verkeerde voeding, kunnen klachten zoals krampen, vermoeidheid of innerlijke onrust ontstaan.

Wat je in dit artikel leert

  • Hoe dosha’s zich op specifieke plekken in het lichaam nestelen (dosha-huizen / sthanas) en waarom dit bepaalt waar klachten ontstaan.
  • Wat verborgen kwetsbaarheden zijn en hoe ze de ziektefasen (Shat Kriya Kala) beïnvloeden.
  • Waarom twee personen met dezelfde dosha-verstoring toch totaal verschillende ziektebeelden kunnen ontwikkelen.
  • Hoe je als therapeut deze verborgen patronen herkent in anamnese en behandeling.
  • Praktische handvatten om dit inzicht direct toe te passen in consulten en bij Panchakarma-trajecten.

De menstruatiecyclus

Binnen Ayurveda wordt menstruatie daarnaast gezien als een belangrijke weerspiegeling van de algehele gezondheid van een vrouw. De menstruatiecyclus laat niet alleen zien hoe het lichaam fysiek functioneert, maar kan ook inzicht geven in de balans van de dosha’s. Factoren zoals de regelmaat van de cyclus, de hoeveelheid bloed, de kleur, eventuele pijn en de manier waarop iemand zich emotioneel voelt tijdens de menstruatie, worden in Ayurveda gezien als signalen van wat er intern gebeurt. Een gezonde menstruatie wordt vaak omschreven als regelmatig, relatief pijnloos, zonder grote stolsels of extreme klachten, en met een heldere, natuurlijke doorstroming.

वातलाहारचेष्टाया वातलायाः समीरणः |
विवृद्धो योनिमाश्रित्य योनेस्तोदं सवेदनम् ||९||

स्तम्भं पिपीलिकासृप्तिमिव कर्कशतां तथा |
करोति सुप्तिमायासं वातजांश्चापरान् गदान् ||१०||

सा स्यात् सशब्दरुक्फेनतनुरूक्षार्तवाऽनिलात् |

vātalāhāracēṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ|
vivr̥ddhō yōnimāśritya yōnēstōdaṁ savēdanam||9||

stambhaṁ pipīlikāsr̥ptimiva karkaśatāṁ tathā|
karōti suptimāyāsaṁ vātajāṁścāparān gadān||10||

sā syāt saśabdarukphēnatanurūkṣārtavā’nilāt|

“If woman of vatika constitution follows a vata-aggravating diet and lifestyle, then vata gets aggravated and reaches the genital tract. This leads to piercing pain, stiffness, a feeling of ants crawling, hardness, numbness, and exhaustion. Besides this, other vatika disorders are likely to occur. Vitiated yoni due to vata secretes frothy, thin, rough menstrual blood with sound and pain.” [9-10]

“Wanneer een vrouw met een vata-constitutie een vata-verhogend dieet en leefstijl volgt, raakt vata verergerd en bereikt het de geslachtsorganen. Dit leidt tot stekende pijn, stijfheid, een gevoel alsof er mieren kruipen, hardheid, gevoelloosheid en uitputting. Daarnaast kunnen ook andere vata-gerelateerde aandoeningen ontstaan. Een door vata verstoorde yoni scheidt schuimig, dun en ruw menstruatiebloed af, gepaard gaand met geluid en pijn.” [9–10]

Charaka Samhita 30:9-10

Wanneer vata meer uit balans is, uit dit zich vaak in een menstruatie die onregelmatig, licht of pijnlijk is. Er kunnen krampen, een opgeblazen gevoel, rusteloosheid of wisselende emoties aanwezig zijn. Omdat vata droog, koud en bewegelijk van aard is, gaat een vata-dominante menstruatie vaak gepaard met meer spanning en onregelmatigheid.

व्यापत्कट्वम्ललवणक्षाराद्यैः पित्तजा भवेत् ||११||

दाहपाकज्वरोष्णार्ता नीलपीतासितार्तवा |
भृशोष्णकुणपस्रावा योनिः स्यात्पित्तदूषिता||१२||

vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavēt||11||

dāhapākajvarōṣṇārtā nīlapītāsitārtavā|
bhr̥śōṣṇakuṇapasrāvā yōniḥ syātpittadūṣitā||12||

“Due to excessive use of pungent, sour, salty, alkaline substances, etc., pitta-dominant types of disorders of the genital tract are prone to occur. In the vagina, which is vitiated by pitta, the burning sensation, suppuration (inflammation), and heat occur with the feeling of fever and heat. The menstrual blood flow is of blue, yellow, and black color with excessive heat and the smell of cadaver.” [11-12]

“Door overmatig gebruik van scherpe, zure, zoute en alkalische stoffen ontstaat er een verhoogde kans op pitta-dominante aandoeningen van het vrouwelijke voortplantingssysteem. In een door pitta verstoorde vagina ontstaan branderigheid, ontsteking en hitte, gepaard met een gevoel van koorts en warmte. Het menstruatiebloed heeft een blauwe, gele of zwarte kleur, is zeer warm van aard en heeft een geur die wordt vergeleken met die van een lijk.” [11– 12]

Charaka Samhita 30:11-12

Een pitta-dominante menstruatie laat zich meestal zien door meer hitte in het lichaam. Dit kan zich uiten in een zwaardere bloeding, helderrood bloed, irritatie, ontstekingsgevoeligheid of intense emoties zoals frustratie en prikkelbaarheid. Ook kunnen gevoelens van warmte, acne of hoofdpijn sterker aanwezig zijn rondom de menstruatie.

कफोऽभिष्यन्दिभिर्वृद्धो योनिं चेद्दूषयेत् स्त्रियाः |
स कुर्यात् पिच्छिलां शीतां कण्डुग्रस्ताल्पवेदनाम् ||१३||

पाण्डुवर्णां तथा पाण्डुपिच्छिलार्तववाहिनीम् |

kaphō’bhiṣyandibhirvr̥ddhō yōniṁ cēddūṣayēt striyāḥ|
sa kuryāt picchilāṁ śītāṁ kaṇḍugrastālpavēdanām||13||

pāṇḍuvarṇāṁ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm|

“If kapha aggravating substances are used in excess then kapha gets aggravated and affects the genital tract of woman which makes it slimy, cold, associated with itching and mild pain. Woman becomes pale and secretes the pale and slimy menstrual blood.”[13]

 “Wanneer kapha-verhogende stoffen overmatig worden gebruikt, raakt kapha verergerd en beïnvloedt het het vrouwelijke voortplantingssysteem, waardoor het slijmerig, koud en gepaard met jeuk en milde pijn wordt. De vrouw wordt bleek en scheidt bleek en slijmerig menstruatiebloed af.” [13]

Charaka Samhita 30:13

Bij een kapha-dominante menstruatie verloopt de cyclus vaak langzamer en zwaarder. Er kan sprake zijn van vermoeidheid, vochtretentie, traagheid en een gevoel van zwaarte in het lichaam. Omdat kapha verbonden is met stabiliteit en zwaarte, ontstaat er vaak meer stagnatie wanneer deze dosha uit balans raakt.

Menstruatie en agni

Tijdens de menstruatie bevindt het lichaam zich in een gevoeligere en meer kwetsbare staat, waarin vata van nature verhoogd is en de spijsvertering vaak minder krachtig functioneert. Binnen Ayurveda wordt bloedverlies namelijk geassocieerd met een verzwakking van agni, het spijsverteringsvuur. Omdat het lichaam tijdens de menstruatie energie gebruikt voor het natuurlijke proces van loslaten en herstel, blijft er minder energie over voor sterke vertering. Hierdoor kan de spijsvertering trager of gevoeliger aanvoelen en is het lichaam minder goed in staat om zware, koude of moeilijk verteerbare voeding te verwerken. In plaats daarvan ontstaat er een natuurlijke behoefte aan warmte, eenvoud en zachtheid.

Voeding die in deze periode ondersteunt is daarom licht verteerbaar, warm en voedend. Denk hierbij aan eenvoudige maaltijden zoals soepen, stoofgerechten, goed gekookte granen zoals rijst en zachte, gekookte groenten. Warme, bereide maaltijden op regelmatige tijdstippen helpen om het lichaam stabiliteit te geven zonder agni extra te belasten. Op deze manier wordt het natuurlijke proces van het lichaam ondersteund in plaats van verstoord.

Zachte kruiden kunnen dit proces verder ondersteunen, zoals gember dat licht verwarmend werkt en de spijsvertering stimuleert en venkel dat verzachtend en kalmerend is. Ook warme dranken zoals kruidenthee of simpelweg warm water kunnen helpen om het lichaam te ontspannen en de interne doorstroming te ondersteunen.

Tegelijkertijd is het helpend om bepaalde voedingsmiddelen te vermijden die het lichaam extra belasten. Koude en rauwe voeding, zoals salades of smoothies, kan de spijsvertering verder verzwakken, terwijl zware en vetrijke maaltijden meer energie vragen dan het lichaam in deze fase beschikbaar heeft. Ook onregelmatig eten of maaltijden overslaan kan de natuurlijke balans verstoren en vata verder verhogen.

Wat misschien nog belangrijker is dan wat er gegeten wordt, is hoe er gegeten wordt. De menstruatie vraagt om vertraging, rust en zachtheid, waardoor eten geen automatische handeling wordt maar een moment van ondersteuning en zelfzorg. Door bewust en in rust te eten, krijgt het lichaam de ruimte om zich te richten op herstel in plaats van op overbelasting.

Menstruatie en andere gewoontes

ततः पुष्पात् प्रभृति त्रिरात्रमासीत ब्रह्मचारिण्यधःशायिनी, पाणिभ्यामन्नमजर्जरपात्राद्भुञ्जाना [१] , न चकाञ्चिन्मृजामापद्येत|

tataḥ puṣpāt prabhr̥ti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā[1] , na ca kāñcinmr̥jāmāpadyēta|

“While menstruating, the woman should abstain from coitus for three nights, sleep on the ground, consume food with her hand from unbroken utensils, and should not clean her body by any means.”

“Tijdens de menstruatie dient een vrouw zich gedurende drie nachten te onthouden van seksuele gemeenschap, op de grond te slapen, voedsel met haar hand uit ongebroken gebruiksvoorwerpen te eten, en haar lichaam niet op enige wijze te reinigen.”

Charaka Samhita 8:5

Binnen de klassieke Ayurvedische traditie wordt vrouwen tijdens de menstruatie daarnaast aangeraden om zoveel mogelijk rust te nemen en prikkels te verminderen. Daarom wordt ook geadviseerd om seksuele activiteit tijdens de menstruatie te vermijden. Vanuit Ayurvedisch perspectief is het lichaam in deze fase gericht op neerwaartse beweging en loslaten, terwijl seksuele activiteit juist energie activeert en de natuurlijke richting van apana vata kan verstoren. De menstruatie wordt daarom gezien als een periode waarin het lichaam vooral behoefte heeft aan herstel, stilte en zachtheid.

Vanuit Ayurveda is menstruatie uiteindelijk geen moment om te forceren, maar een fase waarin het lichaam de ruimte krijgt om te vertragen en los te laten. Wanneer voeding wordt afgestemd op deze natuurlijke behoefte aan warmte, lichtheid en regelmaat, kan het proces van menstruatie soepeler verlopen en ontstaat er meer balans in zowel lichaam als geest.

Veelgestelde vragen

1. Wat zijn dosha-huizen precies?

Dosha-huizen (sthanas) zijn de plekken in het lichaam waar een bepaalde dosha van nature het meest aanwezig en actief is. Wanneer een dosha toeneemt, zoekt hij als eerste zijn eigen huis op, waardoor klachten zich daar als eerste manifesteren.

2. Kan iemand met een Vata-prakriti toch vooral Pitta-klachten krijgen?

Ja, absoluut. Iedereen, ongeacht zijn of haar constitutie, kan een verstoring krijgen van elke dosha. Helaas! Een mooi voorbeeld hiervan is iemand met meer Vata in de constitutie, die ook Pitta-uitslag kan krijgen op de huid. Deze uitslag kan ontstaan door voeding en leefstijl. Denk aan: scherp eten, veel zure voeding nemen, meer koffie of alcohol nuttigen dan het lichaam aankan. Dan kunnen er Pitta-klachten op de huid ontstaan, zoals roodheid, irritatie en jeuk.

3. Hoe herken ik verborgen klachten in de praktijk?

Als therapeut neem je eerst een uitvoerig consult af. Je stelt vragen over ziektegeschiedenis, familieomstandigheden, je onderzoekt de pols en bekijkt de tong. Hier wordt informatie uitgehaald die je kan helpen om het grotere geheel te zien. Vaak is een vervolgconsult nodig, omdat niet alle cliënten in een eerste gesprek alles open op tafel leggen wat betreft klachten. Dit kan bewust of onbewust. Veel cliënten weten immers niet hoe nuttig informatie uit de ziektegeschiedenis kan zijn. 

4. Is dit alleen relevant bij chronische klachten of ook bij acute problemen?

Zowel bij acute als chronische klachten. Bij acute problemen zie je vaak de eerste fasen van Shat Kriya Kala; bij chronische klachten zie je hoe de dosha zich al diep in een sthana heeft genesteld.

5. Hoe combineer ik dit met een Panchakarma-kuur?

Tijdens een Panchakarma-kuur kun je gerichter oleatie, swedana of vasti inzetten op de specifieke dosha-huizen en verborgen kwetsbaarheden, waardoor de reiniging dieper en gerichter werkt.

6. Moet ik dit altijd uitleggen aan de cliënt?

Niet altijd gedetailleerd, maar een heldere uitleg over “waarom de klacht precies daar zit” vergroot het begrip en de therapietrouw enorm.

Misschien ook interessant